marcin król

Nie żyje prof. Marcin Król - filozof, historyk idei, publicysta, profesor Uniwersytetu Warszawskiego.

Suwerenem może być zarówno despota, jak i władza wybrana demokratycznie, czyli przez wrzut papierka do urny. Suweren jest suwerenny, co znaczy, że nikt z zewnątrz nie może się wtrącać do jego decyzji. W nowożytnej Europie od prawie czterystu lat zakres suwerenności wewnętrznej jest coraz bardziej ograniczany. Suwerenność wewnętrzna sięgnęła szczytów, kiedy próbując ograniczyć fatalne konsekwencje wojen religijnych, w 1555 r. w Augsburgu ustanowiono zasadę cuius regio eius religio (czyja władza, tego religia). Katolicki król lub książę muszą być katolikami, protestancki – protestantami. Zasadą tą – rozszerzając jej zakres na kwestie niereligijne – kieruje się PiS, kiedy mówi o suwerenności wewnętrznej.

Zestawmy dwa fakty. Koncern Mitsubishi oszukiwał w kwestii ilości benzyny spalanej przez samochody i grozi mu upadek. A w Stanach Zjednoczonych, jak podaje poważna gazeta „The Huffington Post”, do tej pory wydano w trakcie kampanii wyborczej co najmniej 2 mld dol. na sterowane wpisy w serwisach społecznościowych. Skala i rodzaj innych oszustw są nieco mniej znane, ale praktycznie nie wiemy, co połykamy jako multiwitaminę i dlaczego pralka działa najwyżej pięć lat. 

Za nami rocznica Konstytucji 3 maja. Kto wie, dlaczego była tak ważna i dlaczego wówczas wielu obywateli miało wątpliwości, a teraz ma je wielu wybitnych historyków? Kto – na pewno nie ludzie młodzi, którzy idą na uniwersytet – wie, kiedy było Monachium i o co tam chodziło, kiedy była reformacja i dlaczego przez sto pięćdziesiąt lat Europę nękały wojny religijne? A skoro niemal nikt poniżej czterdziestki tego nie wie, to jak wytłumaczyć, gdzie jest granica ustępstw, jak rozwiązywać spory o wartości, czym jest kompromis i jakie są jego granice?

Dziwne losy ma w Polsce po 1989 r. przymiotnik „liberalny”. Służy raczej jako pochwała lub obelga niż jako opis stanu świadomości społecznej. Po transformacji liberalizm utożsamiano – i słusznie – z wolnością. Społeczeństwo liberalne to bowiem takie, które dopuszcza jak najwięcej wolności. Możemy czynić wszystko, co tylko chcemy, o ile nie naruszamy cudzej wolności.

Tydzień świąteczny, więc – mimo wszystko – spróbujmy spojrzeć pozytywnie. Wiemy już, że nonsensem jest mówić o kompromisie w sytuacji naruszenia prawa. Zresztą kompromis między silniejszym a słabszym zawsze jest wątpliwy.

Ostatnio przy wielu okazjach słyszymy lekceważące wypowiedzi w stosunku do opinii ekspertów, rozmaitych ciał kolegialnych. A w tych dniach – wobec opinii Komisji Weneckiej.

Mamy plan 25-letni Mateusza Morawieckiego. Nie oceniam go, bo żaden ze mnie ekonomista. Czy jednak takie plany w ogóle można ocenić? Czy i do jakiego stopnia planowanie ma sens?

Co najmniej od czasów Oświecenia w naszym myśleniu – i to w jego głównym nurcie – obecne są humanizm i uniwersalizm. Naturalnie liczne były postawy czy poglądy odmienne, jednak humanizm i uniwersalizm dominowały i dominują. Także w myśli chrześcijańskiej. Sądzimy przecież, że wszyscy ludzie są tacy sami i w równym stopniu przysługuje im godność. Nawet jeżeli uważamy, że kultura europejska jest inna, to nie ośmielamy się twierdzić, że jest lepsza. Poglądy takie stoją u podstaw wszystkich cywilizowanych konstytucji i samej idei praw człowieka. Bez humanizmu i uniwersalizmu nie byłoby ani Europy w jej obecnej formie, ani nas samych.

Wybory w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, przebiegły pod hasłem zmiany. To zrozumiałe, bo polityka stała się nudna, gnuśna i pozbawiona wdzięku. Pojawiły się też formy nowej stabilizacji, która dla wielu obywateli nie jest pociągająca, a często nie jest korzystna. Wreszcie Europa nie potrafi dać sobie rady z wyzwaniami, których jest tak wiele, że nie będziemy ich wyliczali. Receptą na te i inne bolączki ma być zmiana.